فهرست مطالب
چه بررسیها و اقداماتی میتواند جراحی و دوران نقاهت را ایمنتر کند؟
اگر برای شما تعویض مفصل زانو پیشنهاد شده است، آمادهسازی پیش از عمل بخشی از خود درمان محسوب میشود. هدف این مرحله صرفاً گرفتن «مجوز جراحی» نیست؛ بلکه شناسایی و اصلاح عوامل قابلکنترلی است که میتوانند بر عفونت، ترمیم زخم، لخته خون، توانبخشی و نتیجه نهایی اثر بگذارند.
برنامه آمادگی برای همه یکسان نیست. سن، بیماریهای قلبی و ریوی، دیابت، داروها، کمخونی، وضعیت تغذیه، وزن، مصرف دخانیات و شرایط منزل باید در کنار شدت بیماری زانو بررسی شوند.
۱. ارزیابی پزشکی و بیهوشی
پیش از عمل، شرححال، معاینه و آزمایشهای لازم بر اساس وضعیت بیمار انجام میشود. انجام همه آزمایشها یا مشاورهها برای همه افراد ضروری نیست؛ بررسیها باید هدفمند باشند.
قلب، ریه و فشار خون
سابقه درد قفسه سینه، تنگی نفس، سکته قلبی یا مغزی، نارسایی قلب، آریتمی، بیماری دریچهای، بیماری ریوی و وقفه تنفسی در خواب باید به تیم درمان گفته شود. نوار قلب، اکو یا مشاوره قلب برای همه بیماران بهصورت یکسان لازم نیست و بر اساس علائم، سابقه بیماری و ارزیابی خطر درخواست میشود. فشار خون و بیماریهای مزمن باید تا حد امکان پایدار باشند.
داروها و مکملها
فهرست کامل داروهای نسخهای، داروهای بدون نسخه، مکملها و داروهای گیاهی را همراه داشته باشید. مدیریت داروهای رقیقکننده خون، داروهای ضدپلاکت، انسولین و سایر داروهای دیابت، داروهای روماتولوژی و سرکوبکننده ایمنی باید با برنامه مشخص پزشک انجام شود. هیچ دارویی را خودسرانه قطع یا ادامه ندهید؛ زمان قطع و شروع مجدد به نوع دارو، نوع بیهوشی و خطر خونریزی یا لخته بستگی دارد.
۲. کنترل دیابت
قند خون کنترلنشده خطر عفونت و اختلال ترمیم زخم را افزایش میدهد. در بیماران دیابتی معمولاً قند خون و HbA1c ارزیابی و برنامه دارویی روزهای نزدیک به عمل مشخص میشود. راهنماهای علمی از بهبود کنترل قند حمایت میکنند، اما یک عدد ثابت HbA1c برای همه بیماران و همه مراکز وجود ندارد؛ تصمیم بر اساس شرایط فردی، نظر جراح، متخصص داخلی یا غدد و سیاست مرکز درمانی گرفته میشود.
۳. وزن و تغذیه
چاقی با افزایش برخی عوارض، بهویژه عفونت و مشکلات زخم، ارتباط دارد. کاهش وزن تدریجی در صورت امکان مفید است، اما BMI نباید بهتنهایی و با یک مرز ثابت، بدون درنظرگرفتن شدت درد، تغییر شکل زانو، شرایط عمومی و امکان واقعی کاهش وزن، درباره انجام یا تعویق جراحی تصمیم بگیرد.
کاهش وزن سریع یا رژیم بسیار محدود درست پیش از عمل ممکن است باعث ضعف و سوءتغذیه شود. دریافت پروتئین و کالری کافی، اصلاح کمبود آهن، ویتامینها یا سایر کمبودها در صورت اثبات، برای ترمیم زخم و توانبخشی اهمیت دارد. مکملها فقط در صورت نیاز و با نظر پزشک مصرف شوند.
۴. کمخونی و سلامت خون
کمخونی پیش از جراحی میتواند احتمال نیاز به تزریق خون و برخی عوارض را افزایش دهد. شمارش سلولهای خون معمولاً بررسی میشود و در صورت کمخونی، علت آن مانند کمبود آهن، خونریزی پنهان یا بیماری مزمن باید تا حد امکان مشخص و درمان شود. از مصرف خودسرانه آهن یا داروهای خونساز پرهیز کنید.
۵. دخانیات، الکل و مواد
سیگار، قلیان و سایر فرآوردههای نیکوتینی خطر عفونت، اختلال ترمیم زخم و عوارض تنفسی را بالا میبرند. کاهش یا قطع مصرف پیش از عمل توصیه میشود و هرچه زودتر آغاز شود بهتر است. مصرف الکل یا مواد نیز باید صادقانه به متخصص بیهوشی گفته شود، زیرا ممکن است بر داروهای بیهوشی و دوران بستری اثر بگذارد.
۶. عفونتهای فعال و پوست اطراف زانو
تب، عفونت تنفسی فعال، عفونت ادراری علامتدار، زخم باز، جوش چرکی، سلولیت یا عفونت پوستی نزدیک محل جراحی باید پیش از عمل بررسی و درمان شود. هر خراش یا زخم تازه روی ساق و زانو را نیز به جراح اطلاع دهید.
وجود باکتری در آزمایش ادرار بدون سوزش، تکرر، تب یا سایر علائم، لزوماً عفونت ادراری محسوب نمیشود. راهنمای انجمن بیماریهای عفونی آمریکا، غربالگری یا درمان باکتریوری بدون علامت را پیش از جراحیهای غیرادراری بهطور معمول توصیه نمیکند. بنابراین نتیجه آزمایش باید همراه با علائم و نظر پزشک تفسیر شود و آنتیبیوتیک خودسرانه مصرف نشود.
۷. سلامت دهان و دندان
آبسه دندان، عفونت فعال دهان یا نیاز به کشیدن دندان بهتر است پیش از جراحی با هماهنگی جراح و دندانپزشک درمان شود. با این حال، غربالگری اجباری و پاکسازی دندانپزشکی برای همه بیماران شواهد قطعی برای کاهش عفونت پروتز ندارد. بر اساس راهنمای AAOS در سال ۲۰۲۴، کشیدن دندان و جراحیهای دهان معمولاً باید دستکم سه هفته پیش از تعویض مفصل انجام شوند تا فرصت ترمیم وجود داشته باشد.
۸. تقویت بدن پیش از عمل
آمادگی جسمی یا «پرهَب» میتواند شامل تمرین دامنه حرکتی، تقویت عضلات چهارسر و لگن، تمرین برخاستن از صندلی و آموزش راه رفتن با واکر باشد. این تمرینها باید متناسب با درد و توان بیمار انجام شوند. هدف، آمادهشدن برای توانبخشی بعد از عمل است، نه تشدید درد یا بهتعویقانداختن بیدلیل جراحی.
تمرین تنفس عمیق، حفظ فعالیت روزانه در حد تحمل و درمان اختلالات واضح تعادل نیز میتوانند مفید باشند. بیمارانی که بسیار ضعیف، زمینگیر یا در معرض سقوط هستند ممکن است به برنامه اختصاصیتری نیاز داشته باشند.
۹. آمادهسازی منزل و همراه
• واکر یا وسیله کمکی توصیهشده را پیش از عمل تهیه و در صورت امکان نحوه استفاده از آن را تمرین کنید.
• فرشهای لغزنده، سیمها و موانع مسیر را جمع کنید و مسیر تخت، سرویس بهداشتی و محل نشستن را روشن و ایمن نگه دارید.
• صندلی محکم با ارتفاع مناسب و دستهدار، کفش پشتبسته و وسایل ضروری را در دسترس قرار دهید.
• برای رفتوآمد، تهیه غذا، داروها و کمک در روزهای نخست یک همراه مشخص داشته باشید.
• اگر منزل پلههای زیاد دارد یا تنها زندگی میکنید، پیش از بستری درباره برنامه ترخیص با تیم درمان گفتوگو کنید.
۱۰. روزها و شب قبل از جراحی
• اگر تب، سرفه شدید، عفونت، زخم پوستی، اسهال یا بیماری جدید پیدا کردید، پیش از مراجعه بیمارستان را مطلع کنید.
• دستور استحمام یا محلول شستوشوی دادهشده از سوی مرکز را دقیق اجرا کنید و پوست زانو را با تیغ اصلاح نکنید.
• زمان ناشتا بودن برای غذای جامد و مایعات شفاف را دقیقاً از بیمارستان یا متخصص بیهوشی بپرسید؛ دستورها ممکن است بر اساس نوع عمل و شرایط بیمار متفاوت باشند.
• فقط داروهایی را که اجازه داده شده با مقدار کمی آب مصرف کنید.
• مدارک پزشکی، فهرست داروها، تصاویر، جواب آزمایشها و وسایل شخصی موردنیاز را همراه ببرید.
• زیورآلات، لاک ناخن و اشیای قیمتی را طبق دستور مرکز کنار بگذارید.
چه مواردی ممکن است زمان عمل را تغییر دهد؟
تعویق جراحی ممکن است در عفونت فعال، بیماری قلبی یا ریوی ناپایدار، قند خون بهوضوح کنترلنشده، کمخونی قابلتوجه درماننشده یا مشکل پوستی در محل عمل مطرح شود. در مقابل، اضافهوزن بهتنهایی یا یک عدد آزمایش بدون تفسیر بالینی نباید بهطور خودکار به معنی لغو جراحی باشد. تصمیم نهایی با ارزیابی فردی و مشارکت بیمار، جراح و تیم بیهوشی گرفته میشود.
چکلیست کوتاه پیش از بستری
• فهرست داروها و برنامه قطع یا ادامه هرکدام مشخص است.
• دیابت، فشار خون و بیماریهای مهم تا حد امکان پایدارند.
• عفونت فعال، زخم یا مشکل پوستی گزارش شده است.
• کمخونی و کمبودهای تغذیهای مهم بررسی شدهاند.
• دستور ناشتایی و زمان حضور در بیمارستان روشن است.
• واکر، منزل ایمن، همراه و برنامه بازگشت به خانه آمادهاند.
جمعبندی
آمادگی مناسب پیش از تعویض مفصل زانو یعنی اصلاح عوامل خطر قابلکنترل، بدون ایجاد تأخیر غیرضروری. بهترین برنامه، برنامهای شخصیسازیشده است که هم ایمنی جراحی را افزایش دهد و هم شدت درد، ناتوانی و نیاز بیمار به بازگشت به زندگی روزمره را در نظر بگیرد.
برای ارزیابی و برنامهریزی جراحی
پروفسور مصطفی شاهرضایی، جراح زانو و استاد ارتوپدی، پس از بررسی علائم، معاینه، رادیوگرافیها و شرایط عمومی بیمار مشخص میکنند که آیا زمان تعویض مفصل فرا رسیده است و چه اقداماتی پیش از عمل ضرورت دارد. برای مشاوره و دریافت نوبت میتوانید از راههای ارتباطی درجشده در سایت استفاده کنید.
منابع علمی منتخب
• راهنمای مشترک ACR/AAHKS درباره زمان مناسب تعویض مفصل لگن یا زانو، ۲۰۲۳.
• راهنمای AAOS/AAHKS درباره پیشگیری از عفونت پروتز در ارتباط با اقدامات دندانپزشکی، ۲۰۲۴.
• راهنمای IDSA برای باکتریوری بدون علامت، ۲۰۱۹.
• راهنمای AAOS درباره تشخیص و پیشگیری از عفونت مفصل مصنوعی، ۲۰۱۹.