فهرست مطالب
آنتیبیوتیکها نقش مهمی در پیشگیری و درمان عفونتهای باکتریایی دارند، اما مصرف بیشتر یا طولانیتر آنها لزوماً به معنای محافظت بیشتر نیست. یکی از اصول مهم پزشکی امروز، مصرف منطقی آنتیبیوتیکها (Antibiotic Stewardship) است؛ یعنی آنتیبیوتیک مناسب، در زمان مناسب و فقط برای مدت موردنیاز استفاده شود.
این موضوع در جراحیهای زانو، بهخصوص در اعمالی مانند تعویض مفصل زانو که یک ایمپلنت در بدن قرار میگیرد، اهمیت ویژهای دارد. عفونت پس از جراحی میتواند عارضهای جدی باشد، اما پیشگیری از آن صرفاً با طولانیتر کردن دوره آنتیبیوتیک حاصل نمیشود.
چرا در جراحی زانو آنتیبیوتیک تجویز میشود؟
در بسیاری از جراحیهای ارتوپدی، آنتیبیوتیک بهصورت پروفیلاکسی یا پیشگیری تجویز میشود. هدف این است که در زمان ایجاد برش جراحی و طی عمل، غلظت مؤثری از دارو در خون و بافتها وجود داشته باشد تا احتمال عفونت محل جراحی کاهش یابد.
بنابراین زمان تجویز آنتیبیوتیک، انتخاب داروی مناسب و در صورت لزوم تکرار دوز در حین اعمال طولانی، اهمیت زیادی دارد. این موضوع با مصرف طولانیمدت و بدون اندیکاسیون آنتیبیوتیک پس از عمل متفاوت است.
آنتیبیوتیک بعد از جراحی زانو تا چه مدت باید ادامه پیدا کند؟
یک پاسخ واحد برای تمام جراحیهای زانو وجود ندارد. مدت پروفیلاکسی به نوع جراحی، وجود یا عدم وجود ایمپلنت، شرایط بیمار و پروتکل درمانی جراح و مرکز درمانی بستگی دارد.
در تعویض اولیه مفصل زانو، پروتکلهای ارتوپدی متداول ممکن است پروفیلاکسی آنتیبیوتیکی را تا ۲۴ ساعت پس از جراحی ادامه دهند. در مقابل، برخی راهنماهای عمومی پیشگیری از عفونت محل جراحی، از جمله توصیههای WHO و CDC، بر محدودکردن پروفیلاکسی پس از پایان جراحی تأکید بیشتری دارند.
نکته مهم برای بیمار این است که ادامه آنتیبیوتیک بیش از مدت تعیینشده توسط جراح، بهطور روتین باعث کاهش بیشتر احتمال عفونت نمیشود و نباید با تصور «هرچه بیشتر، بهتر» دارو را خودسرانه ادامه داد.
آیا مصرف طولانیتر آنتیبیوتیک احتمال عفونت را کمتر میکند؟
شواهد موجود چنین قاعدهای را تأیید نمیکنند. مطالعات و مرورهای نظاممند نشان دادهاند که طولانیکردن پروفیلاکسی آنتیبیوتیکی، بهویژه بیش از ۲۴ ساعت، در بسیاری از اعمال جراحی منفعت اثباتشدهای در کاهش عفونت محل جراحی ایجاد نمیکند.
از سوی دیگر، مصرف غیرضروری آنتیبیوتیک میتواند با عوارض دارویی، واکنشهای حساسیتی، اختلالات گوارشی، تغییر فلور طبیعی بدن و افزایش مقاومت میکروبی همراه باشد.
بنابراین هدف، مصرف «بیشتر» آنتیبیوتیک نیست؛ هدف، مصرف صحیح و کافی آن است.
مقاومت آنتیبیوتیکی چیست و چرا اهمیت دارد؟
وقتی آنتیبیوتیک بدون اندیکاسیون یا برای مدتی بیش از نیاز مصرف شود، فشار انتخابی بر جمعیت باکتریها افزایش پیدا میکند. باکتریهای حساس از بین میروند، در حالی که انواع مقاوم میتوانند باقی بمانند و تکثیر شوند.
در نتیجه، ممکن است در آینده عفونتی ایجاد شود که درمان آن با آنتیبیوتیکهای معمول دشوارتر باشد. مقاومت آنتیبیوتیکی فقط یک مسئله فردی نیست و امروزه یکی از چالشهای مهم سلامت عمومی در جهان محسوب میشود.
آیا وجود پروتز یا ایمپلنت به معنی نیاز به آنتیبیوتیک طولانیتر است؟
خیر، صرف وجود پروتز یا ایمپلنت به این معنا نیست که بیمار باید برای چندین روز یا هفته آنتیبیوتیک پیشگیرانه دریافت کند.
البته برخی بیماران ممکن است به دلیل شرایط خاص، خطر عفونت متفاوتی داشته باشند و جراح بر اساس ارزیابی بالینی تصمیم دیگری بگیرد. همچنین اگر عفونت واقعی یا مشکوک مطرح باشد، دیگر صحبت از «پروفیلاکسی روتین» نیست و نوع آنتیبیوتیک، دوز و مدت درمان بر اساس تشخیص، بررسیهای آزمایشگاهی و در صورت لزوم کشت میکروبی تعیین میشود.
بنابراین نباید درمان یک عفونت اثباتشده را با آنتیبیوتیک پیشگیرانه بعد از یک جراحی بدون عارضه یکسان دانست.
چه علائمی بعد از جراحی زانو میتواند مطرحکننده عفونت باشد؟
مقداری درد، تورم و گرمی در روزهای ابتدایی پس از جراحی میتواند بخشی از روند طبیعی بهبود باشد. با این حال، افزایش پیشرونده قرمزی یا گرمی اطراف زخم، ترشح از محل جراحی، بازشدن زخم، تب، افزایش غیرمنتظره درد، تورم غیرمعمول یا احساس ناخوشی عمومی باید جدی گرفته شود.
در چنین شرایطی، بیمار نباید آنتیبیوتیک قبلی را خودسرانه شروع کند یا مقدار آن را افزایش دهد. شروع خودسرانه آنتیبیوتیک حتی ممکن است ارزیابی میکروبی و کشتهای بعدی را تحت تأثیر قرار دهد. بیمار باید با جراح خود تماس بگیرد تا در صورت لزوم معاینه و بررسیهای تکمیلی انجام شود.
اگر جراح آنتیبیوتیک را قطع کرد، آیا باید نگران عفونت باشیم؟
پایان پروفیلاکسی در زمان تعیینشده به معنای بیدفاع ماندن بیمار در برابر عفونت نیست. آنتیبیوتیک پیشگیرانه برای پوشش دورهای تجویز میشود که بیشترین فایده را دارد و ادامه غیرضروری آن الزاماً محافظت بیشتری ایجاد نمیکند.
پس از جراحی، رعایت اصول مراقبت از زخم، بهداشت مناسب، کنترل بیماریهای زمینهای، پیگیری منظم و توجه به علائم هشداردهنده، بخش مهمی از پیشگیری و تشخیص زودهنگام عفونت است.
سخن پایانی
پس از جراحی زانو، آنتیبیوتیک را دقیقاً طبق دستور جراح مصرف کنید؛ نه کمتر و نه بیشتر. مدت مناسب مصرف برای همه بیماران و همه انواع جراحی یکسان نیست. در تعویض مفصل زانو ممکن است بر اساس پروتکل جراحی، پروفیلاکسی تا ۲۴ ساعت پس از عمل ادامه یابد، در حالی که مصرف طولانیتر بدون اندیکاسیون مشخص معمولاً توصیه نمیشود.
در صورت بروز علائمی مانند ترشح از زخم، قرمزی یا تورم رو به افزایش، تب یا افزایش غیرمعمول درد، بهجای شروع خودسرانه آنتیبیوتیک، با جراح خود مشورت کنید.
جراحی و درمان بیماریهای زانو
پروفسور مصطفی شاهرضایی، استاد ارتوپدی و جراح زانو، در ارزیابی و درمان بیماریهای زانو و انجام جراحیهای تخصصی این حوزه فعالیت دارند. برنامه مراقبتهای قبل و بعد از عمل، از جمله نوع و مدت مصرف داروها و آنتیبیوتیکها، بر اساس نوع جراحی و شرایط هر بیمار بهصورت اختصاصی تعیین میشود.
منابع منتخب علمی:
World Health Organization. Global Guidelines for the Prevention of Surgical Site Infection.
Centers for Disease Control and Prevention. Guideline for the Prevention of Surgical Site Infection.
American Association of Hip and Knee Surgeons (AAHKS). Postoperative Prophylactic Antibiotics in Total Joint Arthroplasty.
de Jonge SW, et al. Effect of postoperative continuation of antibiotic prophylaxis on the incidence of surgical site infection: a systematic review and meta-analysis. Lancet Infectious Diseases. 2020.